Pages

BM

Báo Mai đã di v trang web mi: www.báomai.com

Dư lun Video Bnh Nhc Images English

" " # A B C D E-F G H IJ K L M N O P Q R S T U V W-X-Y

Thursday, January 29, 2015

Văn hoá là gì?

http://baomai.blogspot.com/
Trong nhiều bài viết, trên blog cũng như trên facebook, tôi hay dùng các khái niệm như văn hoá dân chủ và văn hoá độc tài, văn hoá chiến tranh và văn hoá tham nhũng, văn hoá vô cảm, và văn hoá chụp giựt, v.v…Một số bạn đọc ngạc nhiên, hơn nữa, phản đối: Với họ, văn hoá là những gì tốt đẹp, do đó, không thể đi chung với những khái niệm như độc tài, tham nhũng, vô cảm hay chụp giựt được.

Thật ra, nếu những bạn ấy biết tiếng Anh và hay đọc sách báo tiếng Anh sẽ không thấy cách dùng của tôi có gì bất thường. Trong tiếng Anh, ngay trên báo chí phổ thông, người ta cũng dễ dàng bắt gặp vô số kết hợp kiểu văn hoá chính trị (political culture), văn hoá thể thao (sport culture), văn hoá McDonald’s (McDonald’s culture) văn hoá bạo động (violence culture), văn hoá nhà tù (prison culture), thậm chí, văn hoá hiếp dâm (rape culture), v.v…
Những cách nói và hiểu khác nhau ấy gắn liền với một vấn đề căn bản hơn: cách hiểu về khái niệm văn hoá.

image
Ở đây, xin nói ngay, cách hiểu khái niệm văn hóa của người Việt thường khá hẹp, và thành thực mà nói, khá lỗi thời. Trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam do Trần Quốc Vượng chủ biên (1), văn hóa được định nghĩa là “sản phẩm do con người sáng tạo, có từ thuở bình minh của xã hội loài người” (tr. 17). Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam (2), Trần Ngọc Thêm định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.” (tr. 27). Trong khi cách hiểu thứ nhất chỉ tập trung vào sản phẩm, cách hiểu thứ hai chỉ tập trung vào khía cạnh giá trị của văn hóa. Cả hai, tuy là những yếu tố quan trọng, nhưng chắc chắn không phải là nội dung duy nhất, hoặc, thậm chí, quan trọng nhất của văn hóa.

image
Khái niệm văn hóa, thật ra, rộng và phức tạp hơn thế rất nhiều. Theo Raymond Williams, “văn hóa là một trong hai hoặc ba chữ phức tạp nhất trong tiếng Anh” (3).
Nó phức tạp, trước hết, vì nó thường xuyên thay đổi theo thời gian. Thoạt kỳ thủy, ít nhất cho đến thế kỷ 17, quan niệm văn hóa mang tính cá nhân (individual concept of culture), ở đó, nó mang ý nghĩa như một sự đào luyện tâm trí để giúp vượt lên trên thế giới tự nhiên, bao gồm cả bản năng của con người. Từ thế kỷ 17 trở đi, một quan niệm mang tính tập thể về văn hóa (collective concept of culture) được hình thành, ở đó, yếu tố nổi bật nhất là tính đẳng cấp: một số người hoặc một số dân tộc được xem là có văn hóa và một số khác thì không hoặc nếu có, có rất ít (thường bị gọi là man rợ) và cần được khai hóa (Cách nhìn này còn ảnh hưởng ở Việt Nam với sự đồng nhất giữa giáo dục và văn hóa – với cách gọi “trình độ văn hóa” để chỉ trình độ giáo dục – và với những khái niệm như “vô văn hóa” hay “thiếu văn hóa” thông dụng). Từ thế kỷ 19 trở đi, một quan niệm mang tính thẩm mỹ về văn hóa (aesthetic concept of culture) được ra đời, với một nội hàm mới: bao gồm những thành tựu về văn học, nghệ thuật, âm nhạc, v.v... của một cộng đồng, từ đó, dẫn đến việc hình thành khái niệm văn hóa cao cấp (high culture) và văn hóa bình dân (popular culture) (4).

image
(Left to right) Interpreter Sam Batwi, UC Berkeley anthropologist Alfred Kroeber and Ishi.
Khái niệm văn hóa phức tạp còn là vì nó vô cùng đa dạng. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân chủng học người Mỹ, A.L. Kroeber và Clyde Kluckholn đã sưu tập được 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa. Điều đặc biệt là các định nghĩa ấy có xu hướng tăng dần theo thời gian. Chẳng hạn, theo Kroeber và Kluckholn, số lượng định nghĩa về khái niệm văn hóa xuất hiện, từ năm 1871 đến 1920, là sáu; trong thập niên 1920, là 22; trong thập niên 1930, là 35; còn trong thập niên 1940, là một trăm (5). Theo chiều hướng phát triển ấy, người ta có thể đoán số lượng các định nghĩa mới về văn hóa kể từ lúc Kroeber và Kluckhohn xuất bản công trình nghiên cứu của họ hẳn còn nhiều hơn nữa. Giới nghiên cứu thường sắp xếp các định nghĩa ấy theo một số khuynh hướng chính như sau:

http://baomai.blogspot.com/
* Theo đề tài (topical approaches): nhìn văn hóa theo từng phạm trù như tôn giáo, ẩm thực, văn học, điêu khắc, kiến trúc, v.v...

* Theo lịch sử (historical approaches): nhìn văn hóa như một truyền thống hay di sản vốn được lưu truyền từ đời này sang đời khác.

* Theo cách ứng xử (behavioural approaches): nhìn văn hóa như những phong thái ứng xử được học tập và chia sẻ trong một cộng đồng.

* Theo quy phạm (normative approaches): nhìn văn hóa như những lý tưởng hoặc quy luật cần thiết cho cuộc sống.

* Theo chức năng (functional approaches): nhìn văn hóa như những cách thức ứng xử nhằm thích nghi hoặc đối phó lại môi trường và những điều kiện sống nhất định.

* Theo tâm thức (mental approaches): nhìn văn hóa như những thói quen được di truyền từ đời này sang đời khác.

* Theo cấu trúc (structural approaches): nhìn văn hóa như hệ thống các biểu tượng, ý tưởng và thực hành.

* Theo biểu tượng (symbolic approaches): nhìn văn hóa như một hệ thống ý nghĩa tuy mơ hồ nhưng được cả xã hội chia sẻ.

image
Trong tất cả các khuynh hướng ấy, quan niệm được nhiều nhà nhân học và văn hóa học đồng ý và sử dụng nhiều nhất là quan niệm cho văn hóa, trước hết, là một hệ thống biểu trưng và ý nghĩa (system of symbols and meanings) mà một cộng đồng đã tạo ra, và đến lượt nó, góp phần tạo ra cộng đồng, trong đó, mọi người tồn tại không phải như những cá nhân riêng lẻ mà là những thành viên của cộng đồng: Tất cả đều sử dụng một khung nhận thức và một bảng tiêu chí chung để diễn dịch và đánh giá thực tại, để phán đoán quan hệ giữa người và người, từ đó, phân biệt thiện và ác, đạo đức và vô luân, đẹp và xấu, hay và dở, những điều thích và những điều không thích, v.v... Chính trên cơ sở hệ thống biểu tượng và ý nghĩa như vậy, người ta mới dần dần tạo dựng và củng cố các hệ thống niềm tin và giá trị; và trên cơ sở các hệ thống niềm tin và giá trị ấy, xây dựng các hệ thống thiết chế xã hội và chính trị cũng như các phong cách ứng xử, bao gồm từ ngôn ngữ thân thể đến cách ăn mặc, ăn uống và các phong tục tập quán khác; cuối cùng, dần dần hình thành các sản phẩm văn hóa như văn học, âm nhạc, nghệ thuật, văn hóa dân gian, v.v...

image
Với cách hiểu văn hóa như một hệ thống biểu trưng và ý nghĩa như vậy, chúng ta sẽ thấy những cách nói như văn hoá tham nhũng, văn hoá độc tài hay văn hoá bạo động không có gì mâu thuẫn hay ngược ngạo cả. Đó là những cách nhìn, cách nghĩ, cách diễn dịch và cách đánh giá của cả một tập thể, lớn hay nhỏ, về một số hiện tượng nào đó. Ví dụ, chuyện tham nhũng không phải chỉ là một động tác rút tiền từ túi mình để nhét vào tay người khác mà còn bao hàm, đằng sau động tác ấy, những quan niệm đã thành nếp, chẳng hạn, người ta tin hành động hối lộ ấy, một mặt, không có quan hệ gì đến đạo đức hay danh dự; mặt khác, nó sẽ giải quyết vấn đề một cách rẻ và nhanh chóng hơn, v.v… Cái gọi là văn hoá độc tài cũng vậy, nó bao hàm những cách hiểu khác nhau về quyền (rights), về thẩm quyền (authority) và về quyền lực (power) để người cai trị tự tin là mình làm đúng và những người bị trị hoặc chấp nhận hoặc đứng lên phản kháng.

***

Chú thích:
Nxb Giáo Dục, Hà Nội, 2004.
Nxb Thành phố HCM, 1997.
Keywords, A Vocabulary of Culture and Society, London: Fontana Press, 1983, tr. 87.
Xem Karen Risager (2006), Language and Culture: Global Flows and Local Complexity, Clevedon: Multilingual Matters, tr. 35-37.
Xem Bernardo Bernardi (biên tập) (1977), The Concept and Dynamics of Culture, The Hague: Mouton Publishers, tr. 10.
Xem Karen Risager (2006), sđd., tr. 12-16.




Tiến sĩ Nguyễn Hưng Quốc

*****

Cm T MiNam

image
Đã t lâu, tôi có điu mun nói
V
i MiNam, min đt mi thân quen
M
t li cơn tha thiết chân tình
C
a Min Bc, x ngàn năm văn vt.

Tôi còn nh
 sau cái ngày "thng nht"
Tôi đã vào m
t x s thn tiên
N
ếp sng văn minh, dân khí du hin
C
ơm áo no lành, con người hnh phúc.

Tôi đã ng
c nhiên vi lòng thán phc
M
 mt to nhìn na nước anh em
Mà đ
ng bo là b lũ ngu quyn
Áp b
c, đo đày, đói ăn, khát ung.

image
Tr
ước mt tôi, mt MiNam sinh đng
Đ
t nước con người dân ch t do
Tôi đã khóc ròng đ
ng gia th đô
Gi
n đng gin đoàn bao năm phnh gt.

Sinh ra ln lên sau bc màn st
Tôi ch
ng biết gì ngoài bác, đng "kính yêu"
Xã h
i sơ khai, ty não, mt chiu
Con ng
ười nói năng như là chim vt.

M
 ming ra là: "Nh ơn bác đng
Ch
ế đ ta ưu vit nht hành tinh
Đu
c soi đường ch nghĩa Mac Lenin
Ti
ến nhanh tiến mnh lên thiên đường vô sn."

Hai m
ươi mt năm trên đường cách mng
Xã h
i tht lùi người kéo thay trâu
Cu
c sng xung thang tính bng tem phiếu
Nhân ph
m con người chng khác bèo dâu.

C
m t MiNam phá màn u ti
Đ
 tôi được nhìn ánh sáng văn minh
Bi
ết được nhân quyn, t do dân ch
Mà đ
ng t lâu bưng bít dân mình.

C
m t MiNam khai đường ch li
Đ
ưa tôi tr v t quc thiêng liêng
C
a Hùng Vương, quc t ging Rng Tiên
Ch
 không là Cac Mac và Le nin ngoi tc.

C
m t Min nam m lòng khai sáng
Đ
ưa tôi hi nhp cùng thế gii năm châu
Mà tr
ước đây tôi có biết gì đâu
Ngoài Trung qu
c và Liên xô đi vĩ

Cm t MiNam đã mt thi làm chiến sĩ
Ch
ng li Cng nô cung vng xâm lăng
H
u giúp c nước thoát by ác qu
Dù không thành công cũng đã thành nhân.


Phan Huy

image

Cắt Nga khỏi hệ thống thanh toán SWIFT
Kathy Phạm: Mang ơn nước Mỹ
Tại sao chúng ta bị cận thị?
Những dự án khoa học tối mật của quân đội Mỹ
Tôi nuôi Dê
Danh Tặc_Identity Theft
Ngôi làng khỏa thân ở Tây Ban Nha
Giáo phái khỏa thân ở Ấn Độ
Sướng và Khổ
Những tờ lịch cũ
Suy đồi văn hóa và người trẻ nhận thức kém
Dê ơi là Dê
40 Năm nhìn lại: cộng sản Việt Nam đã rơi mặt nạ
Cướp máy bay quân sự để vượt biên
18 bức biếm họa không lời khiến bạn suy ngẫm
Cuốn sách nguy hiểm nhất thế giới?
Ngọn đồi: 5 anh em bọ cạp
Con Dê trong Anh ngữ
Góc khuyết của Chân Dung Quyền Lực
Cô gái Việt Nam được cả Hungary biết đến
Miss Saigon: Giữa lòng Budapest
Đám cưới ở Mỹ
Nạn kỳ thị ở Mỹ
Côn đồ hay CA được phép hành hung dân?
Sự cô lập tạo ảo giác đáng sợ
Tết quan, Tết dân tại Cộng hòa XHCN Việt Nam
Nghĩ thêm về tự do ngôn luận
Hoa Kỳ với chùy sắt và gậy bông
Vua Khải Định sang Pháp dự Hội chợ thuộc địa ở Mar...
Kinh Tế Trung Lưu và Chính Trị Hạ Lưu
Nghịch lý của con Người
Thiếu nữ Việt 15 tuổi thiên tài violon
Chặt đầu 6.000 con trâu trong lễ tế thần ở Nepal
Câu chuyện hai tiểu bang: Houston, Texas và Califo...
R.I.P: Quốc vương Ả Rập Saudi qua đời
Pháp sẽ bị hồi giáo hóa trong 20 năm nữa?
Jane Fonda thừa nhận sai lầm, xin lỗi các cựu chiế...
Ngủ ngày rất có ích?
Phá đám tang, nghề mới thời sản mạt!
Bán cả nhà để lên tàu sống

No comments:

Post a Comment